عنوان وزارت لشکر از ابداعات دوره فتحعلی شاه قاجار است. توسعه روابط خارجی ایران با دولتهای اروپایی، جنگهای طولانی ایران با روسیه و عثمانی و لزوم توجه به سازماندهی مناسب تشکیلات نظامی، زمینه ایجاد وزارتخانه ای تحت عنوان وزارت لشکر را در این دوره فراهم آورد. در حقیقت، منصب وزیر لشکر شکل توسعه یافته منصب لشکرنویس باشی دوره صفویه و پس از آن و نیز منصب عارض لشکر پیش از صفویه است.هدف این مقاله بررسی سابقه تاریخی و جایگاه این منصب در اوایل دوره قاجاریه تا زمان تبدیل عنوان آن به وزارت جنگ و اصلاح تشکیلات آن در دوره ناصری است.

منصب کلانتر از جمله مهمترین مناصب اداری شهرها در دوره قاجاریه است. این منصب تا حد زیادی جانشین مناصب رییس شهر در دوره مغول و پیش از آن است. هدف این مقاله بررسی مختصر جایگاه و ویژگیهای این منصب در اوایل دوره قاجار (1264- 1210 هـ ق) با نگاهی به سابقه آن در دوره های گذشته است. امیداست این بررسی بتواند در شناسایی بیشتر بخشی از تشکیلات اداری ایران دراین دوره موثر واقع شود.

توپ از سلاح های راهبردی و مهم ترین ابزار پشتیبانی نیروهای سواره نظام و پیاده نظام از اواسط دوره صفوی تا پایان دوره قاجار بود. کاربری این سلاح در دوره قاجار نقش مهمی در کامیابی یا عدم کامیابی ارتش قاجاران داشت. در پژوهش پیش-رو با ابزار کتابخانه ای و مراجعه به منابع اصلی، سفرنامه ها و اسناد، با روش توصیفی تحلیلی، توپخانه دوره قاجار به بحث گذاشته شده و هدف اصلی پاسخ به این سؤال است که توپخانه چه جایگاهی در نظام قاجاری داشت؟ با بررسی منابع این فرضیه مطرح شد که کارگزاران قاجاری در صدد بودند با ایجاد نظام جدید، توپخانه و پیاده نظام مدرنی هم تراز با نمونه-های ارتش اروپایی ایجاد نمایند؛ اما موانع عمده ای در جهت ایجاد توپخانه وجود داشت و چنین تلاش هایی در فرهنگ اجتماعی و سیاسی ایران ناکام ماند. یافته های پژوهش حاکی از آن است که در ساختار اجتماعی ایران، سران و سواران ایلی جایگاه ویژه ای داشتند و آنان مانع از تشکیل پیاده نظام و توپخانه آتشبار به عنوان رقیبان سواره نظام بودند. بنابراین، در سراسر دوران قاجار و در جنگ های خارجی سواره نظام چه از نظر تعداد و چه در ساختار نظام، از اهمیت بیشتری نسبت به توپخانه و پیاده نظام برخوردار بود. چنین ساختی یکی از دلائل اصلی ناکامی ارتش قاجار در رویارویی با ارتش های روس و انگلیس بود.

در دوره قاجاریه ما شاهد رویکردی جدید نسبت به پزشکی و بهداشت در سیر تحولات اجتماعی ایران می باشیم که در برخی موارد از طریق تاسیس نهادهایی نظیر مدرسه دارالفنون این تحولات شتاب بیشتری به خود می گرفت اما در عین حال با توجه به چالش های فراوانی که ناشی از گفتمان سنتی در برابر این رویکرد نوپا به وقوع می پیوست، روند تحول خواهی در عرصه های علمی با مشکلات جدی مواجه می گردید به خصوص آنکه تحولات علمی و نواندیشانه در دوره قاجاریه عمدتا در میان طیف انگشت شماری از نخبگان فکری و سیاسی در جریان بود.حال این نوشتار می کوشد تا بخش اندکی از موانع موجود بر سر راه تحولات بهداشتی و پزشکی در ایران دوره قاجاریه را از نگاه اسناد به دست آمده مورد بازیابی قرار دهد. موانعی که از جانب فرهنگ سنتی عموم مردم، طبیبان سنتی و حکام محلی در تقابل با رویکرد پزشکی مدرن ایجاد می گردید و این محدودیت ها، روند نوخواهی در عرصه های علمی را کندتر می نمود. همچنین لازم به ذکر است در تالیفی (در دست چاپ) از نگارنده همین مقاله، تحولات پزشکی در ایران دوره قاجاریه با تفصیل بیشتری مورد بررسی قرار گرفته است.

به دنبال قتل نادرشاه افشار در سال 1160 ه.ق و جنگ های جانشینی وی و به هم خوردن وضعیت سیاسی نواحی جنوب ایالت فارس، محمد نصیرخان لاری توانست با بهره گیری از خلأ قدرت سیاسی و استفاده از نیروهای محلی بر مسیرهای تجاری خلیج فارس از بندرهای لنگه - کنگ - عباسی - به سمت شیراز تسلط یابد. او شهر لار را مقر اصلی خود قرار داده و نقش قابل توجهی در امور سیاسی جنوب فارس ایفا نمود. کشمکش های بین زندیه و قاجارها بین سال های 1168 تا 1210 ه.ق موقعیت مناسبی برای نصیرخان و فرزندانش به وجود آورد تا با بهره گیری از توانمندی های نظامی نقش قابل ملاحظه ای را در توازن قدرت در مسیرهای تجاری به سمت شیراز ایفا نمایند. این مقاله با رویکرد توصیفی – تحلیلی و با بهره گیری از اسناد منتشرنشده خاندان نصیرخانی و نسخه های خطی نویافته، ضمن روشن ساختن برخی زوایای روابط خاندان نصیرخانی با پادشاهان زندیه، درصدد است تا نقش این خاندان در سقوط زندیه و برآمدن قاجاریه را به عنوان یک مساله تاریخی مورد ارزیابی و تحقیق قرار دهد. یافته های این پژوهش زوایای ناشناخته ای از مناسبات قدرت در ایالت فارس در دورۀ زندیه و نیمه نخست قاجاریه را روشن می سازد و شواهدی جدید از زمینه های سقوط زندیه در ایالت فارس و نقش مؤثر خاندان نصیرخانی در این رویداد را ارائه می دهد. این موضوع که پیش از این کم و بیش مورد تحقیق و پژوهش قرار داشته، این بار تحولات این دوره تاریخی در ایالت فارس از منظر اسناد خانوادگی خاندان نصیرخان و مکاتبات تاکنون منتشرنشده مورد ارزیابی مجدد قرار می گیرد

ارائه یک چارچوب تحلیلی پسندیده مستلزم در برگرفتن متغیرهای متعدد ضمن حفظ سادگی و انسجام درونی است. در مقاله حاضر سؤال اصلی این است که چگونه می توان تنوع متغیرهای دخیل در روابط خارجی قاجار را در عین حفظ سادگی و سازواری درونی تجزیه و تحلیل کرد؟ یافته های مقاله نشان می دهد «پراکندگی منابع قدرت اجتماعی» می تواند مبنای تحلیل روابط خارجی قاجار قرار گیرد؛ یعنی حاصل پراکندگی منابع قدرت در سطح جامعه ظهور ساختار دولت درمانده است و روابط خارجی قاجار رهاورد این هر دو است. بنابراین، تحلیل روابط خارجی قاجار مستلزم طی سه مرحله به هم پیوسته خواهد بود. اول، چیستی اصل حاکم بر روابط نیروهای اجتماعی و دولت. دوم، بررسی ساختار دولت و ارائه مدل تحلیلی روابط خارجی قاجار که پیامد روابط دولت/ جامعه است. سوم، در بحث تاریخ روابط خارجی سعی می شود با رجوع به حوادث، رویدادها و اسناد تاریخ روابط خارجی قاجار قابلیت تحلیلی مدل معرفی شده را در معرض آزمون تاریخی قرار دهیم.

پادشاهان قاجار تا قبل از انقلاب مشروطیت، با گسترش و توسعه دیوان سالاری، توانستند سلطه سیاسی خود را که از ویژگی خودکامگی برخوردار بود، بر جامعه تسری دهند. بنابراین هدف این مقاله بررسی پدیده خودکامگی سیاسی به اتکای دیوان سالاری و بر اساس الگوی دولت پاتریمونیال ماکس وبر می باشد. در ساختار سیاسی قاجاریه، شاه که در راس همه امور بود، در نقش حاکم پاتریمونیالی عمل می کرد که بنا به میل و اراده خود و با ملاک هایی که خود تعیین می کرد، اعضای دیوان سالاری را انتخاب می نمود، با نظارت شدید، آن ها را کنترل و هر زمان که دامنه اقتدارش با خطر کاهش تهدید می شد، به حذف آن ها از مجمع دیوان سالاران مبادرت می کرد. اعضای دیوان سالاری نیز در مقابل، تلاش خود را بر تقویت سلطه سنتی شاه بر جامعه با ایفای وظیفه سرسپردگیشان متمرکز می کردند. آنها می دانستند بقا و دوامشان، بستگی مستقیمی با عملکردشان در جهت افزایش اقتدار خودکامه شاه داشت. در سلطه سنتی وبری، خودکامگی وجهی از اقتدارطلبی است که به کمک شرایط خاصی از جمله وجود یک دیوان سالاری وابسته به حکومت محقق می شود، به گونه ای که دیوان سالاری بازوی اجرایی یک فرمانروای پاتریمونیال می باشد.

باغ-عمارت مسعودیه، از مجموعه بناهای تاریخی دورة قاجار به دستور مسعود میرزاظل­السلطان، به سَرکاری رضاقلی­خان سِراج المُک، در میدان بهارستان تهران بنا شده و از تزییناتی همچون آجرکاری، گچ­بُری، مقرنس­کاری، کاشی­کاری، آینه­کاری، حجاری، تزیینات چوبی، فلزی و نقاشی دیواری بهره برده است. پژوهش حاضر با هدف چیستی فرم و نقش در آرایه­های معماری به کاررفته در مجموعه و شناخت عوامل مؤثر بر شکل­گیری آن، در پی پاسخی مناسب برای این پرسش است که فرم و نقش در آرایه­های معماری به­کاررفته در مجموعة تاریخی باغ-عمارت مسعودیه در تهرانِ دورة قاجار چیست؟ و عوامل مؤثر بر شکل­گیری آن کدام است؟ رویکرد کلی ­در پژوهش حاضر، کیفی و به لحاظ هدف،کاربردی و بر اساس ماهیت، توصیفی-تحلیلی و تاریخی بوده است. در تحلیل از رویکرد آیکنولوژی بهره برده و شیوة گردآوری اطلاعات اسنادی، کتابخانه­ای و میدانی است. یافته ها بیان­گر آن است که بیشترین تزیینات مجموعه حجاری،گچ­بری،کاشی­کاری، آجرکاری و تزیینات چوبی بوده و تزیینات مقرنس کاری، آینه­کاری، فلزکاری و نقاشی­دیواری نیز به ترتیب سهم کمتری در تزیین بناهای مجموعه را دارند. در تزیینات بنا­های مجموعه، افزون بر الگوهای نئوکلاسیک اروپایی، از الگوهای اسلامی و همچنین برخی نقش مایه­های ایران ­باستان استفاده شده است.  

دلایل توسعه نیافتگی ایران، در چند دهه اخیر ذهن مورخان و عالمان سایر علوم را مشغول کرده و دوره قاجار، به سبب حیطه مشخص و حساسیت زمانی، بسیار مورد توجه بوده است. نکات اصلی این مقاله عبارتند از: نبود امنیت لازم برای تجمع سرمایه، خصلت ایرانی مغایر با فعالیت جمعی اقتصادی، نبود آمادگی های علمی و فنی برای کارخانه داری و نیز نبود راه های مواصلاتی به عنوان زیرساخت فعالیت اقتصادی در دوره قاجار. تجمع سرمایه و تشکیل شرکت، محصول مستقیم فضایی امن برای سرمایه گذاری است. در دوره قاجار و در نبود این پیش فرض، سرمایه متراکم از سوی حکام قاجاری و راهزنان داخلی تهدید می شد. تشکیل شرکت نیز، به لحاظ درونی، شرایط دیگری از جمله داشتن روحیه کار جمعی نیاز دارد که در ایرانیان آن دوره به حد کفایت وجود نداشت. همچنین اگر شرکتی برپا و یا کارخانه ای تاسیس می شد، با مشکلات دیگری مواجه می شد، که آن را ناکام می نهاد، مشکلاتی که ریشه در عقب ماندگی علمی و فنی داشت. فزون بر این، نامناسبی راه های کشور مانع از ورود تولید به مرحله توزیع شده و چرخه کامل نمی شد. حاصل این فرآیند آنکه این مشکلات درونزا در کنار مشکلات برونزای دیگر (رقابت سرسختانه خارجی)، مانع از آن بود که ایران قاجاری از مرحله تولید سنتی به تولید صنعتی عبور کند.

با بررسی تالیفات اندیش مندان و بزرگان هر عصر، می توان موضوعات مورد توجه قرار گرفته آن عصر را دریافت چرا که در هر مقطعی از تاریخ به جهت اوضاع و شرایط حاکم بر آن مقطع، برخی موضوعات مورد توجه مولفان قرار گرفته و رشته تالیفات آنان را به سمت خود کشانده است و عصر قاجار نیز از این امر مستثنی نبوده و با اندکی تامل در سمت و سوی تالیفات این عصر می توان به خوبی دریافت که موضوع مهدویت به جهت بروز اندیشه های انحرافی در ایران و سایر بلاد اسلامی از مباحث مهم و مورد توجه اندیش مندان مسلمان اعم از شیعه و سنی بوده که کثرت کتب تدوین شده درباره مهدویت در عصر قاجار خود گویای این حقیقت می باشد که این نوشتار در صدد بیان همین مهم می باشد.